VỌNG NHẠC

Chương trình ngữ văn lớp 7 giai đoạn tôi học phổ thông có bài thơ Vọng Lư Sơn bộc bố:

“Nhật chiếu Hương Lô sinh tử yên

Dao khan bộc bố quải tiền xuyên

Phi lưu trực hạ tam thiên xích

Nghi thị Ngân Hà lạc cửu thiên” 

Lý Bạch viết những dòng thơ miêu tả cảnh hùng vĩ của Lư Sơn. Nếu bạn đã từng đến nơi này một lần, bạn sẽ thấy ông ta không hề nói quá:

“Nước bay thẳng xuống ba ngàn thước,

Ngỡ dải Ngân Hà tuột khỏi mây.”

Khung cảnh hùng vĩ của Lư Sơn đi vào thi ca rất nhiều. Thi sĩ Tô Đông Pha cũng từng có bài Đề Tây Lâm Bích:

“Hoành khan thành lĩnh trắc thành phong

Viễn cận cao đê các bất đồng

Bất thức Lư Sơn chân diện mục

Chỉ duyên thân tại thử sơn trung”

“Nhìn ngang thành dãy, nghiêng thành đỉnh,

Xa gần cao thấp chẳng giống nhau.

Chẳng biết núi Lư hình dáng thực,

Chỉ tại thân này giữa trong núi”

So với thế giới quan ở tầm “meta vũ trụ” của Lý Bạch, Tô Đông Pha đem đến một góc nhìn nhân sinh hơn rất nhiều. Có lẽ những trải nghiệm quan trường khốc liệt đã giúp cho ông đặt chân mình xuống đất để nhận ra sự nhỏ bé cũng như giới hạn của tầm nhìn con người, nhất là khi đứng ở những vị trí khác nhau. Người đang ở trong cuộc chơi, hóa ra lại thường là người khó nhìn rõ chân tướng bản chất nhất.

Đỗ Phủ tuy không viết về núi Lư, nhưng cũng có một bài thơ rất nổi tiếng nói về góc nhìn của chính bản thân mình với những ngọn núi, với hai câu cuối trong bài Vọng Nhạc:

“Hội đương lăng tuyệt đỉnh,

Nhất lãm chúng sơn tiểu.”

“Được dịp lên đỉnh núi cao chót vót,

Tất cả núi non xung quanh đều bé nhỏ.”

Các bạn thấy hay chưa, người ở trên cao thì nhìn cái gì cũng thấy bé nhỏ. Bài thơ Vọng Nhạc được Đỗ Phủ viết thời trẻ, khi ông chưa trải qua những biến cố cuộc đời, chưa chứng kiến cơn bão táp của thời cuộc mang tên Loạn An Sử.

Điều thú vị là Vọng Nhạc là bài thơ nổi tiếng nhất của ông, nhưng lại mang một sắc thái lạ lẫm đáng kinh ngạc so với phần lớn các tác phẩm khác của chính Đỗ Phủ, vốn giàu lòng thương cảm với nhân sinh và nặng nỗi xót xa trước thời cuộc. À, vậy ra chỉ khi trải qua đau thương, người ta mới cảm được nỗi niềm của “những ngọn núi nhỏ”.

Bác Hồ cũng là một nhà thơ chữ Hán có ảnh hưởng lớn. Mình rất thích bài Mới ra tù tập leo núi (Tân xuất ngục học đăng sơn):

“Vân ủng trùng sơn, sơn ủng vân,

Giang tâm như kính, tịnh vô trần.

Bồi hồi độc bộ Tây Phong lĩnh,

Dao vọng Nam thiên ức cố nhân.”

“Mây ôm núi, núi ôm mây,

Lòng sông như gương, sạch bụi trần.

Bồi hồi một mình bước trên đỉnh Tây Phong,

Trông về trời Nam nhớ người xưa.”

Trải qua biến cố và đau thương, cái còn đọng lại thường là sự thanh tịnh và hồi ức. Người ta leo núi với hoài niệm, với nỗi bồi hồi nhớ về cố nhân phương Nam. Chắc hẳn trong lòng Người cũng đang tận hưởng vẻ đẹp của non sông, nhưng đó không còn là niềm hứng khởi ngất trời của tuổi trẻ, mà là sự điềm tĩnh của một người đã bước qua giông bão và đang trăn trở về con đường giải phóng quê hương.

Bốn góc nhìn như bốn giai đoạn khác nhau của đời người. Lý Bạch đứng trước thiên nhiên và ngẩng đầu nhìn về vũ trụ. Đỗ Phủ thời trẻ đứng trên đỉnh cao mà nuôi chí lớn. Tô Đông Pha sau bao thăng trầm lại suy tư về giới hạn nhận thức của con người. Còn Bác Hồ, sau lao tù và biến cố, đứng giữa mây núi mà cảm khái cố hương.

Cùng là ngọn núi, góc nhìn khác nhau. Núi vẫn là núi, chỉ có người là thay đổi theo năm tháng.

Gần đây khi ông Tập Cận Bình tiếp Thủ tướng Anh, ông có nhắc đến câu chuyện ngụ ngôn “盲人摸象” – người mù xem voi, một phiên bản rất giống với câu chuyện Thầy bói xem voi ở Việt Nam. Có lẽ ông cũng muốn nói đến giới hạn của góc nhìn: chỉ cần đứng sai vị trí một chút, nhận thức có thể bị bóp méo, tư duy có thể lệch lạc, và những điều tưởng như hiển nhiên lại chưa chắc phản ánh đúng thực tế khách quan.

Có lẽ vì vậy mà càng đi nhiều, đọc nhiều và trải nghiệm nhiều, người ta càng bớt khẳng định mình đúng tuyệt đối. Thế giới vốn rộng lớn hơn những gì mắt ta nhìn thấy, và chân tướng của sự vật thường phức tạp hơn rất nhiều so với góc nhìn của bất kỳ một cá nhân nào.

Biết mình đang đứng ở đâu trên ngọn núi của cuộc đời, đôi khi còn quan trọng hơn việc cố gắng chứng minh rằng mình đang nhìn thấy toàn bộ ngọn núi.